Thủ tướng Lê Minh Hưng - Ảnh: NGUYỄN KHÁNH

Tình hình Trung Đông leo thang, các mối đe dọa thuế quan từ Mỹ, khủng hoảng năng lượng toàn cầu, biến đổi khí hậu và làn sóng AI đang cùng lúc đặt ra thách thức cho một khu vực vốn được xem là ổn định.

Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 không đơn thuần là câu chuyện quản trị rủi ro - đây là thời khắc ASEAN phải hình dung lại mô hình phát triển của mình, nơi khả năng chống chịu đi liền với tăng trưởng, và sự đoàn kết nội khối trở thành nền tảng cho chủ quyền quốc gia của từng thành viên.

Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Majo George, Trưởng khoa kinh tế Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM, nhận định Đông Nam Á đang đứng trước một thời khắc mang tính định hình, khi câu chuyện tăng trưởng quen thuộc trước đây dần nhường chỗ cho những thảo luận về khả năng chống chịu.

Thông điệp xuyên suốt chương trình nghị sự lần này rất rõ ràng: đoàn kết giữa các nước thành viên đã không còn là khát vọng, mà trở thành đòi hỏi sống còn cho vận hành kinh tế.

Theo TS George, tinh thần ấy được thể hiện qua ba ưu tiên lớn của hội nghị: tăng cường khả năng chống chịu trong các lĩnh vực năng lượng, an ninh lương thực và ứng phó thiên tai; củng cố sự ổn định của chuỗi cung ứng và đẩy mạnh liên kết kinh tế nội khối; bảo vệ người dân và giữ vững ổn định khu vực trong những giai đoạn khủng hoảng.

"Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 48 không đơn thuần là câu chuyện quản trị rủi ro, mà là câu chuyện hình dung lại mô hình phát triển của ASEAN cho tương lai. Những thách thức mà ASEAN đang đối mặt là có thật và cấp bách, nhưng chúng cũng mở ra dư địa cho sự chuyển hóa.

Đó là tương lai nơi khả năng chống chịu đi liền với tăng trưởng, sự đoàn kết củng cố chủ quyền quốc gia và khả năng tự cường không những không thay thế mà còn bổ trợ cho hội nhập toàn cầu" - TS George nhấn mạnh.

Nhìn từ cấu trúc lịch sử, một chuyên gia người Malaysia chuyên nghiên cứu về ASEAN nhắc lại rằng hiệp hội ra đời chính từ những cuộc cạnh tranh nước lớn - không khác mấy so với những gì đang diễn ra hiện nay.

Bản chất của ASEAN, vì thế, là sự liên kết của những nước nhỏ trước những điểm yếu chung. Khi đối mặt với các cú sốc lớn như khủng hoảng nhiên liệu toàn cầu, không nước nào đủ sức chịu đựng một mình. Khả năng chống chịu, theo ông, phải là bài toán tập thể - và đó chính là thứ mà ASEAN đã âm thầm xây dựng suốt nhiều thập niên qua.

Việt Nam - tiếng nói định hướng chiến lược

Trong bức tranh chung đó, vai trò của Việt Nam nổi bật nhờ sự nhất quán, uy tín và tầm nhìn chiến lược rõ ràng. Kể từ khi gia nhập ASEAN năm 1995, Việt Nam luôn đặt ASEAN ở vị trí trung tâm trong chính sách đối ngoại, đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và hợp tác khu vực. Đến nay, vai trò ấy đã trưởng thành theo chiều sâu mới: Việt Nam không chỉ tham gia vào chương trình nghị sự ASEAN, mà còn góp phần định hình chương trình nghị sự đó.

"Sức mạnh của ASEAN lâu nay luôn nằm ở sự đa dạng, nhưng thành công kế tiếp của khối sẽ phụ thuộc vào sự đoàn kết. Trong hành trình ấy, vai trò của Việt Nam vừa tinh tế vừa quan trọng. Đó không phải tiếng nói lớn nhất trong phòng họp, mà là tiếng nói luôn kêu gọi sự gắn kết, hợp tác và rõ ràng về chiến lược. Bởi trong một thế giới đầy bất định hôm nay, dẫn dắt không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với hiện diện nổi bật, mà đôi khi là chỉ ra phương hướng" - TS George nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, ông Keith Leong - nhà nghiên cứu trưởng tại KRA Group - nhìn nhận ASEAN vẫn là một khu vực ổn định và năng động về kinh tế, với hai "tài sản" chiến lược đáng kể nhất là eo biển Malacca và Biển Đông. Khu vực này ngày càng đóng vai trò thiết yếu với chuỗi cung ứng sản xuất toàn cầu và là một chiến trường trong cuộc đua khoáng sản thiết yếu. Bên cạnh đó vẫn còn nhiệm vụ bảo đảm tăng trưởng liên tục cho tổng cộng hơn 680 triệu người dân.

"Việt Nam trong vai trò "ông lớn" sản xuất mới nổi của khu vực đang tìm cách vươn lên trong chuỗi giá trị và là hiện thân cho cả các thách thức lẫn tiềm năng dồi dào của khu vực. ASEAN có triển vọng trở thành một "cường quốc" tầm trung giữ vai trò quyết định, song điều này đòi hỏi sự đoàn kết và quản lý liên tục những lợi ích đôi khi mâu thuẫn giữa các nước thành viên" - ông Leong đánh giá.

Vị chuyên gia người Malaysia chuyên nghiên cứu về ASEAN nhận xét: "Không có nơi nào mà cấu trúc khu vực lại quan trọng như đối với Việt Nam. Xét về tốc độ tăng trưởng và quy mô tham vọng, Việt Nam có thể được xem là điểm sáng kinh tế nổi bật nhất khu vực.

Nhưng cửa sổ dân số vàng đang dần khép lại đồng nghĩa với việc các điều kiện duy trì tăng trưởng nhanh sẽ không tồn tại mãi. Vào lúc này, Việt Nam phải hành động khẩn trương, tận dụng mọi đòn bẩy sẵn có để giữ vững đà tăng trưởng.

Đó cũng chính là khi ASEAN trở nên giá trị nhất - mang lại sự ổn định và niềm tin từ bên ngoài, cho phép một nền kinh tế năng động như Việt Nam duy trì sự tập trung vào mục tiêu tăng trưởng".

Ba ưu tiên của Việt Nam tại Cebu

Chia sẻ với báo chí, Thứ trưởng Ngoại giao Đặng Hoàng Giang cho biết chuyến công tác của Thủ tướng Lê Minh Hưng tại Cebu mang ý nghĩa đặc biệt: đây là chuyến công tác nước ngoài đầu tiên và là lần đầu tiên Thủ tướng dự Hội nghị Cấp cao ASEAN trên cương vị người đứng đầu Chính phủ.

Tại hội nghị, Việt Nam tập trung vào ba ưu tiên:

Thứ nhất, phối hợp chặt chẽ với các nước ASEAN thúc đẩy triển khai hiệu quả các ưu tiên của năm Chủ tịch ASEAN 2026 và Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, hướng tới xây dựng một Cộng đồng ASEAN tự cường, năng động, sáng tạo và lấy người dân làm trung tâm.

Thứ hai, cùng ASEAN thúc đẩy duy trì môi trường hòa bình, an ninh và ổn định; đề cao thượng tôn pháp luật quốc tế và chủ nghĩa đa phương; tăng cường liên kết nội khối, đồng thời mở rộng và làm sâu sắc quan hệ với các đối tác, qua đó củng cố vai trò trung tâm của ASEAN trong cấu trúc khu vực.

Thứ ba, tham gia tích cực vào các nội dung ưu tiên của hội nghị, đặc biệt là các vấn đề cấp bách liên quan đến an ninh năng lượng, an ninh lương thực và hỗ trợ công dân. Việt Nam đã chủ động nghiên cứu, chuẩn bị các đề xuất, sáng kiến cụ thể, thiết thực nhằm nâng cao năng lực ứng phó chung của ASEAN trước các biến động và thách thức ngày càng phức tạp từ bên ngoài.