Kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè, TP.HCM hiện nay trở nên khang trang, sạch sẽ sau khi được cải tạo - Ảnh: TRÍ ĐỨC

Trong nhiều năm qua, Thành ủy và UBND TP.HCM xác định chương trình chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị là những nhiệm vụ trọng tâm. 

Trong đó việc cải tạo kênh rạch không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là bài toán về không gian sống và phát triển bền vững. Từ đó những con kênh dần hồi sinh.

Những dòng kênh đổi màu

Sáng tháng 5, khu vực kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè hiện lên trong trẻo sau những cơn mưa đầu mùa. Hai bên bờ kênh, hàng cây xanh rợp bóng, lối đi bộ tấp nập người dân tập thể dục, trẻ em vui chơi. 

Dòng nước không còn đen đặc như nhiều năm trước, thay vào đó là sắc nước dịu hơn, phản chiếu nhịp sống đô thị đang dần thay đổi.

Nhiều người còn nhớ, hơn 20 năm trước, nơi đây từng là một trong những điểm ô nhiễm nghiêm trọng nhất thành phố. Dự án cải tạo kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè được khởi động từ năm 2002, kéo dài nhiều năm, đi kèm giải tỏa hàng chục ngàn hộ dân ven kênh. 

Sau khi hoàn thành, dòng kênh dài gần 10 km không chỉ được cải thiện về môi trường mà còn trở thành trục cảnh quan đô thị quan trọng. 

Trong đó, tuyến đường Hoàng Sa - Trường Sa chạy dọc hai bên bờ kênh nay đã trở thành không gian giao thông kết hợp sinh hoạt cộng đồng, nơi thường xuyên diễn ra các hoạt động văn hóa, lễ hội sông nước của thành phố.

Rời trung tâm, về phía tây thành phố, kênh Tân Hóa - Lò Gốm cũng ghi nhận sự thay đổi rõ rệt. 

Từ một dòng kênh ô nhiễm nặng, rác thải tràn ngập, khu vực này nay đã trở thành tuyến kênh kết hợp đường giao thông, vừa cải thiện môi trường vừa giảm áp lực ùn tắc cho khu vực đông dân cư. 

Năm 2011, TP.HCM bắt đầu triển khai dự án cải tạo kênh Tân Hóa - Lò Gốm theo hướng kết hợp kênh hở và cống hộp. Dòng kênh được chỉnh trang, hai bên hình thành trục đường mới, góp phần thay đổi bộ mặt đô thị khu vực phía tây.

Không chỉ cải tạo các tuyến kênh lớn, TP.HCM còn khơi thông lại những dòng kênh từng bị lấp, trong đó phải kể đến kênh Hàng Bàng - khu vực gắn liền với lịch sử giao thương của Chợ Lớn. 

Trở lại kênh Hàng Bàng hôm nay, hai bên bờ đã được kè kiên cố, trồng cây xanh, lắp lan can và hình thành không gian đi bộ. Dòng nước giữa kênh trong hơn trước, thay cho hình ảnh đen đặc và ô nhiễm kéo dài nhiều năm. 

Bà Nguyễn Hoàng Ý (55 tuổi), người sống lâu năm tại khu vực này, nhớ lại: "Ngày xưa nước đen, mùi hôi, ai cũng mong sớm được cải tạo. Giờ sạch sẽ, có cây xanh, buổi chiều người dân ra tập thể dục thấy vui hơn nhiều".

Cải thiện môi trường gắn với an dân

Trong nhịp phát triển mới, TP.HCM đang từng bước tìm lại bản sắc "đô thị sông nước" - không chỉ trong ký ức lịch sử mà ngay giữa đời sống hiện tại, nơi những dòng kênh dần hồi sinh gắn với mục tiêu an dân. 

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP.HCM các nhiệm kỳ 2020 - 2025 và 2025 - 2030 đều xác định chương trình chống ngập, xử lý nước thải và chỉnh trang đô thị có ý nghĩa quan trọng trong sự phát triển kinh tế - xã hội, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.

Trên thực tế, Thành ủy và UBND TP.HCM đã tập trung nguồn lực cho các chương trình này, coi đây là giải pháp trọng tâm để giải quyết bài toán ngập úng, cải thiện môi trường kênh rạch và nâng cao chất lượng sống người dân. 

Cách tiếp cận cũng đang thay đổi: từ xử lý hạ tầng đơn thuần sang mô hình tích hợp giữa chỉnh trang đô thị, cải thiện môi trường và phát triển không gian sống. 

Sau mỗi dự án, không chỉ có kè, cống hay đường giao thông, mà còn hình thành công viên, lối đi bộ và các không gian sinh hoạt cộng đồng ven kênh. 

Cùng với đó, thành phố ban hành nhiều cơ chế linh hoạt trong bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, đặc biệt với các trường hợp nhà ở ven kênh rạch không đủ giấy tờ pháp lý, nhằm đẩy nhanh tiến độ giải tỏa và chỉnh trang đô thị.

Ông Phương Thái Hoàng (74 tuổi), từng sống nhiều năm bên kênh Đôi, là một trong những hộ dân di dời theo diện tái định cư. 

Hơn hai thập niên trước, ông mua căn nhà chưa đầy 30m2 sát mép kênh vì giá rẻ, rồi cơi nới dần cho cả gia đình nhiều thế hệ. 

Căn nhà chiều ngang khoảng 2,5m, dựng trên nền cừ tràm, mỗi khi ghe tàu chạy qua lại rung lắc. "Cực chẳng đã mới ở, chứ đâu phải ai muốn ở đó đâu", ông nói.

Cuộc sống ven kênh với ông Hoàng gắn với nhiều bất an: mùa nước lớn chuột bò lên nhà, mùi hôi từ kênh bốc lên, nền nhà nhiều lần sụt lún do cừ mục. 

Cứ vài năm gia đình lại phải tốn hàng chục triệu đồng để gia cố. Không gian chật hẹp, nhà san sát khiến nguy cơ cháy nổ, trộm cắp luôn thường trực. Khi có chủ trương giải tỏa, ông từng lo ngại mức bồi thường không đủ để ổn định cuộc sống mới. 

Nhưng sau khi được địa phương giới thiệu các khu tái định cư, ông chọn căn hộ mới vì thuận tiện cho con cháu học hành, làm việc. 

"Tôi mừng nhất là tụi nhỏ có chỗ ở sạch sẽ, ổn định hơn" - ông nói, bởi sau nhiều năm sống chông chênh bên mé kênh, điều thay đổi lớn nhất với ông không chỉ là nơi ở mới, mà là cảm giác an tâm.

Đánh giá về chủ trương hồi sinh kênh rạch của TP.HCM, TS khoa học - KTS Ngô Viết Nam Sơn cho rằng Sài Gòn - TP.HCM vốn là một đô thị sông nước, nhiều tuyến kênh từng bị lấp trong quá trình đô thị hóa (như khu vực đường Nguyễn Huệ hay Hàm Nghi ngày nay vốn trước kia là kênh rạch). 

Vì vậy, việc chỉnh trang và khôi phục hệ thống này mang ý nghĩa lớn đối với bản sắc đô thị.

Theo ông Sơn, hồi sinh kênh rạch trước hết giúp khơi lại ký ức đô thị, đồng thời phát huy giá trị bản sắc vốn có của thành phố. Trước đây, các hoạt động buôn bán giao thương ven sông, ven kênh từng rất sầm uất. 

Hiện nay, những không gian này hoàn toàn có thể được tái hiện thông qua các hoạt động đô thị ven nước, qua đó làm sống lại các khu vực từng là trung tâm giao thương như Bến Bình Đông hay nhiều tuyến kênh đã bị lấp. 

Không gian ven kênh, ven sông cũng được xem là quỹ đất công cộng có giá trị cảnh quan lớn, có thể kết hợp phát triển công trình văn hóa, dịch vụ cộng đồng, tạo thêm những điểm đến mới cho người dân. 

Đồng thời hệ thống mặt nước còn góp phần cải thiện khí hậu đô thị, giúp giảm nhiệt, giảm ô nhiễm không khí, lọc bụi, hạn chế tiếng ồn và hỗ trợ tiêu thoát nước trong bối cảnh đô thị hóa nhanh.

Ông Sơn nhấn mạnh thêm, hệ thống sông ngòi, kênh rạch trong tương lai có thể được xem như một "khung xanh" của đô thị, kết nối các không gian xanh, mặt nước và công trình công cộng, trở thành không gian thư giãn, sinh hoạt cho người dân sau giờ làm việc. 

Về cách tiếp cận hiện nay trong cải tạo kênh rạch, ông cho rằng việc có nơi ưu tiên thoát nước, có nơi giữ yếu tố tự nhiên của mặt nước đều phù hợp, miễn là đáp ứng đúng mục tiêu từng dự án. 

"Không nên áp dụng một mô hình duy nhất cho toàn bộ hệ thống kênh rạch. Ở những nơi phù hợp, cần kết hợp đồng thời ba mục tiêu: thoát nước, giao thông thủy và không gian sinh thái", ông Sơn nói.

Cuộc di dời và tái định cư khổng lồ

Theo báo cáo của Sở Xây dựng TP.HCM, trong giai đoạn 2026 - 2030, TP.HCM đặt mục tiêu di dời hơn 23.000 căn nhà trên và ven kênh rạch.

Mục đích là để góp phần cải thiện môi trường sống, giảm ô nhiễm và tăng khả năng thoát nước cho đô thị...

Triển khai tái định cư trước khi giải phóng mặt bằng

Việc di dời, giải phóng mặt bằng tập trung tại các tuyến chính như kênh Đôi, kênh Tẻ, rạch Ông Lớn. Riêng các khu vực nhỏ lẻ giao cho địa phương chủ động triển khai. 

Để thực hiện mục tiêu đó, UBND TP.HCM đã triển khai xây dựng Kế hoạch tổ chức thực hiện Đề án chỉnh trang đô thị, khu vực nhà trên và ven sông, kênh, rạch trên địa bàn thành phố giai đoạn 2025 - 2030. 

Dự kiến triển khai 40 dự án vốn ngân sách và 4 dự án vốn xã hội hóa với số lượng di dời 23.429 căn nhà. Trong đó Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP.HCM thực hiện 38/44 dự án (6 dự án còn lại do đơn vị khác làm chủ đầu tư).

Phía Ban Quản lý dự án hạ tầng đô thị nhận định việc thực hiện tốt công tác tái định cư sẽ góp phần quan trọng vào thành công chung của chương trình dự án. 

Do đó ban đã phối hợp chặt chẽ với Sở Xây dựng các địa phương ngay từ giai đoạn chủ trương đầu tư thực hiện những nội dung như xây dựng kế hoạch, bố trí dự án tái định cư song song với bước chuẩn bị đầu tư; đảm bảo các phương án tái định cư được thông qua song song với việc phê duyệt chủ trương đầu tư.

Trong trường hợp cần triển khai dự án tái định cư phải được thực hiện trước để đảm bảo đời sống của người dân khi triển khai công tác bồi thường giải phóng mặt bằng. 

Với các cơ chế chính sách mới, đặc biệt là cơ chế hỗ trợ đặc thù trong công tác bồi thường và tái định cư, cùng với việc chủ động bố trí nguồn lực đầu tư, nhiều dự án chỉnh trang đô thị của thành phố đã được đẩy nhanh tiến độ và tạo được sự đồng thuận của người dân.

Hoàn thiện khung chính sách về bồi thường, tái định cư

Trao đổi thêm với Tuổi Trẻ, ông Đậu An Phúc, Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị TP.HCM (đơn vị tham gia cải tạo nhiều dự án kênh rạch lớn), cho biết Ban Thường vụ Thành ủy đã có kết luận về chủ trương áp dụng biện pháp, mức hỗ trợ khác khi triển khai hai dự án chỉnh trang đô thị, di dời nhà ở trên và ven kênh rạch là dự án bờ bắc kênh Đôi và dự án rạch Xuyên Tâm.

Và việc áp dụng các mức hỗ trợ phù hợp đã giúp tạo sự đồng thuận cao của người dân, từ đó tháo gỡ một trong những nút thắt lớn nhất của các dự án chỉnh trang đô thị. 

"Từ những hiệu quả đạt được trong quá trình triển khai hai dự án nêu trên, thành phố đã tiếp tục hoàn thiện khung chính sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, trong đó đáng chú ý là chủ trương áp dụng các biện pháp và mức hỗ trợ phù hợp đối với các trường hợp nhà ở trên và ven kênh rạch", ông Phúc nói.

Ngoài ta, theo ông Phúc, thành phố cũng giao nhiệm vụ chuẩn bị đầu tư sớm và đảm bảo nguồn vốn cho nhiều dự án ngay từ đầu nhiệm kỳ. Nhờ đó, nhiều dự án chỉnh trang kênh rạch đã được chuẩn bị đầu tư sớm (như dự án rạch Văn Thánh, dự án rạch Ông Bé, dự án rạch Bà Lớn...).