Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự nổi lên của kinh tế di sản, truyền thông ngày càng giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Bài viết phân tích sự chuyển dịch từ “truyền thông về di sản” sang “truyền thông kiến tạo di sản”. Một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng mang ý nghĩa nền tảng: Nếu một di sản không xuất hiện trong truyền thông hôm nay, liệu nó còn tồn tại trong nhận thức xã hội hay không?
Sự phát triển của công nghệ số và các nền tảng truyền thông đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận di sản. Di sản không còn chỉ tồn tại trong không gian vật lý, mà đang vận hành mạnh mẽ trong một “không gian thứ hai” – không gian truyền thông số. Đây chính là điểm khởi đầu cho một sự chuyển dịch lớn: từ bảo tồn di sản theo cách tiếp cận truyền thống sang một hệ sinh thái nơi truyền thông đóng vai trò trung tâm.
Di sản trong “không gian kép”
Trong kỷ nguyên số, di sản tồn tại đồng thời trong hai không gian: 1/ Không gian vật lý: nơi di sản hiện diện dưới dạng vật thể và phi vật thể. 2/ Không gian truyền thông: nơi di sản được kể lại, tái hiện và lan tỏa.
Ở không gian vật lý, di sản bao gồm cả công trình kiến trúc, hiện vật, cảnh quan, cũng như các thực hành văn hóa, ký ức cộng đồng. Tuy nhiên, trong không gian truyền thông, di sản được chuyển hóa thành hình ảnh, video, câu chuyện — những dạng thức dễ tiếp cận hơn với công chúng. Điều đáng chú ý là giá trị của di sản ngày nay không chỉ nằm ở bản thân nó, mà còn ở cách nó được truyền thông.
Trường hợp các chợ truyền thống tại TP.HCM là một ví dụ điển hình. Chợ không chỉ là không gian giao thương, mà còn là nơi tích tụ ký ức đô thị và văn hóa Nam Bộ. Tuy nhiên, trong truyền thông, hình ảnh chợ thường được tái hiện qua lăng kính ẩm thực, du lịch hoặc “check-in”, trong khi nhiều lớp giá trị khác chưa được khai thác đầy đủ.
Trong những năm gần đây, các chợ này đồng thời tồn tại mạnh mẽ trong không gian truyền thông. Hình ảnh chợ Bến Thành, chợ Bình Tây hay các chợ dân sinh xuất hiện dày đặc trên mạng xã hội, vlog du lịch, video ẩm thực và các nền tảng số. Tại đây, chợ không còn chỉ là một không gian trải nghiệm trực tiếp, mà trở thành một hình ảnh được lựa chọn, biên tập và kể lại theo những logic của truyền thông. Quá trình này tạo ra hai chuyển biến đáng chú ý. Thứ nhất, di sản chợ được mở rộng phạm vi tiếp cận, từ một không gian địa phương trở thành một biểu tượng đô thị có khả năng lan tỏa toàn cầu. Thứ hai, chính trong quá trình truyền thông hóa, hình ảnh chợ bị tái cấu trúc, khi một số yếu tố (ẩm thực, màu sắc, tính “địa phương”) được nhấn mạnh, tuy nhiên những khía cạnh khác (đời sống mưu sinh, biến đổi không gian, áp lực đô thị hóa) ít được phản ánh.
Từ truyền thông về di sản đến truyền thông kiến tạo di sản
Cách tiếp cận truyền thống xem truyền thông như công cụ quảng bá di sản. Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay cho thấy:
-
Di sản không có truyền thông khó được nhận diện
-
Di sản không có câu chuyện khó tiếp cận công chúng
-
Di sản không hiện diện trên nền tảng số gần như “vô hình”
Do đó, cần chuyển sang một cách tiếp cận mới. Đó là truyền thông không chỉ phản ánh di sản, mà tham gia trực tiếp vào việc kiến tạo giá trị di sản. Truyền thông giúp định hình nhận thức, tạo trải nghiệm và mở rộng không gian tồn tại của di sản.
Tuy nhiên cơ hội kiến tạo giá trị di sản cũng tạo ra một số nguy cơ, rủi ro trong truyền thông di sản. Thực trạng đã cho thấy một số tình trạng sau: sự thương mại hóa quá mức dẫn đến sự suy giảm giá trị văn hóa, sự diễn giải đơn giản hóa di sản làm mất chiều sâu, hiện tượng làm mất tính xác thực đã tác động đến sai lệch bản chất di sản, thậm chí để lại “di sản giả”. Trong bối cảnh truyền thông số, những rủi ro này càng trở nên phổ biến khi nội dung di sản phải cạnh tranh với tốc độ và tính giải trí, nhất là trên mạng xã hội.
Trước hết là nguy cơ thương mại hóa quá mức (over-commercialization), khi di sản bị khai thác chủ yếu nhằm mục đích kinh tế, dẫn đến việc ưu tiên yếu tố hấp dẫn thị trường hơn là giá trị văn hóa cốt lõi. Trong trường hợp này, di sản có thể bị biến thành một “sản phẩm tiêu dùng”, làm suy giảm ý nghĩa lịch sử và bản sắc vốn có.
Thứ hai là hiện tượng đơn giản hóa di sản (simplification), thường xảy ra trong quá trình truyền thông hóa. Để phù hợp với các nền tảng số và thị hiếu đại chúng, các nội dung di sản có xu hướng bị rút gọn, cắt lớp hoặc “đóng gói” thành những hình ảnh dễ tiếp cận. Tuy nhiên, quá trình này có thể làm mất đi chiều sâu văn hóa và tính đa tầng của di sản, khiến công chúng chỉ tiếp cận được những phiên bản “bề mặt” của giá trị di sản.
Thứ ba là nguy cơ mất tính xác thực (loss of authenticity), đặc biệt khi di sản bị tái hiện hoặc “dàn dựng” theo logic truyền thông và du lịch. Việc điều chỉnh nội dung, không gian hay thực hành văn hóa nhằm phục vụ nhu cầu trải nghiệm có thể dẫn đến sự sai lệch so với hình thức nguyên gốc, từ đó làm suy yếu tính chân thực và tính liên tục của di sản.
Những vấn đề này đã được nhiều nghiên cứu trong lĩnh vực di sản cảnh báo, đặc biệt trong bối cảnh di sản ngày càng gắn với kinh tế và truyền thông. Do đó, việc phát triển di sản trong kỷ nguyên số cần được đặt trong một khuôn khổ cân bằng, trong đó truyền thông không chỉ đóng vai trò lan tỏa mà còn phải gắn với trách nhiệm văn hóa và nguyên tắc bảo tồn bền vững.
Hướng tới truyền thông di sản có trách nhiệm
Để kiểm soát các rủi ro trên, bên cạnh việc đào tạo và tăng cường cập nhật kiến thức mới về di sản văn hóa cho người viết, người làm truyền thông về di sản, truyền thông di sản cần thực hiện tốt một số phương thức như:
-
Xây dựng nguyên tắc truyền thông có trách nhiệm văn hóa, đảm bảo tính chính xác và chiều sâu.
-
Phát triển storytelling di sản có chất lượng, kết hợp giữa học thuật và sáng tạo.
-
Thiết lập cơ chế quản trị nội dung di sản trong môi trường số.
-
Thúc đẩy truyền thông cộng đồng, để chính người dân tham gia kể chuyện di sản.
Đặc biệt, một vấn đề còn ít được quan tâm: Trong những năm gần đây, nhiều tác phẩm báo chí, truyền thông về di sản văn hóa đã có chất lượng tốt, đóng góp tích cực vào việc lan tỏa giá trị di sản, cũng như kịp thời lên tiếng về những vụ việc xâm phạm, phá hủy di sản lịch sử văn hóa, di sản thiên nhiên, những sai lệch trong thực hành các di sản phi văn hóa vật thể.... Tuy nhiên, các tác phẩm này chưa thực sự được các cơ quan quản lý quan tâm, ghi nhận và động viên thông qua các giải thưởng chuyên biệt hay giải thưởng báo chí các cấp. Trong khi đó, truyền thông chính là lực lượng trực tiếp “kích hoạt” di sản trong xã hội. Do đó, việc xây dựng giải thưởng báo chí về di sản văn hóa hoặc lồng ghép tiêu chí di sản vào các giải báo chí hiện có, sẽ góp phần tích cực nâng cao chất lượng nội dung, khuyến khích sáng tạo, và tạo động lực cho truyền thông di sản phát triển bền vững.
Theo Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 về Phát triển văn hóa Việt Nam, di sản văn hóa đang được tái định vị như một nguồn lực quan trọng cho phát triển bền vững. Vai trò của truyền thông trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong kỷ nguyên số ngày càng trở nên quan trọng và không thể thiếu được.
Trường hợp TP. Hồ Chí Minh là một ví dụ điển hình của di sản đô thị sống, nơi di sản không nằm ở các di tích tách biệt, mà tồn tại trong nhiều loại hình di sản như chợ truyền thống, không gian sông nước, ký ức cộng đồng, lối sống đô thị Nam Bộ... Tuy nhiên, thực tế là nhiều giá trị di sản đô thị chưa được truyền thông “kể lại” một cách đủ sâu và đủ hấp dẫn bằng phương thức hiện đại. Nhưng hiện nay qua truyền thông thì các giá trị này thường bị giản lược, thiếu chiều sâu, chưa được kết nối với trải nghiệm hiện đại. Hạn chế này còn do chưa thiết lập chặt chẽ sự phối hợp, hợp tác, kết nối giữa di sản - truyền thông - kinh tế di sản.
Trong kỷ nguyên số, di sản không chỉ được bảo tồn bằng vật chất hay lưu trữ bằng công nghệ, mà còn được duy trì thông qua truyền thông. Điều này cho thấy vấn đề không phải là thiếu di sản, mà là thiếu chiến lược truyền thông di sản. Do đó, cách chúng ta truyền thông hôm nay sẽ quyết định di sản còn sống hay không trong tương lai.