Trong môi trường truyền thông số, chúng ta thấy không chỉ đơn thuần là cuộc đua về tốc độ đưa tin của báo chí truyền thống, mà là sự cạnh tranh gay gắt về công nghệ, trải nghiệm người dùng và cá nhân hóa nội dung. Sự phát triển mạnh mẽ của Trí tuệ Nhân tạo (AI), đặc biệt là AI tạo sinh (Generative AI) đang tái định hình toàn bộ hệ sinh thái báo chí truyền thông toàn cầu, trong đó báo chí Việt Nam không nằm ngoài lệ. Từ một công cụ hỗ trợ kỹ thuật xử lý dữ liệu ở giai đoạn đầu, giờ đây AI đã trở thành một thế lực trực tiếp tham gia vào chuỗi sản xuất nội dung sáng tạo, tạo nhiều không gian phát triển cho sáng tạo các tác phẩm báo chí truyền thông hiện đại.
Sử dụng AI trong tác nghiệp báo chí
Việc ứng dụng AI trong quy trình tác nghiệp báo chí hiện đại đã làm thay đổi căn bản mô hình quản trị tòa soạn và phương thức tác nghiệp của nhà báo. Quy trình này có thể được chia thành ba giai đoạn cốt lõi: Thu thập và xử lý dữ liệu; Sản xuất và biên tập nội dung; Phân phối và tối ưu hóa trải nghiệm của công chúng.
Thu thập dữ liệu, phát hiện đề tài và kiểm chứng thông tin là giai đoạn đầu của quy trình tác nghiệp, sáng tạo tác phẩm báo chí. AI sẽ giúp nhà báo vượt qua rào cản về không gian và thời gian để tìm kiếm những vấn đề hay câu chuyện ẩn giấu bên trong các số liệu khổng lồ, từ đó nâng cao khả năng phân tích dữ liệu lớn, phát hiện các xu hướng (trends).
Đối với các tòa soạn báo chí hiện đại, việc tích hợp AI không chỉ còn là một lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành điều kiện tiên quyết để phát triển trong bối cảnh vai trò và vị thế của công chúng đã thay đổi từ thụ động chuyển sang chủ động, từ người tiếp nhận thông tin sang truyền phát tin tức. Đặc biệt, trước áp lực về kinh tế báo chí và sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các nền tảng mạng xã hội, báo chí hiện đại luôn phải tìm kiếm những phương thức tác nghiệp mới, tối ưu hơn để tạo giá trị thực, chiếm lĩnh và làm chủ “không gian ảo”.

Ngày nay, các tòa soạn có thể hoàn toàn thay thế mô hình phân phối nội dung truyền thống "một kích cỡ cho tất cả" bằng các thuật toán gợi ý cá nhân hóa. Sử dụng công nghệ hiện đại và dựa trên lịch sử đọc của công chúng, thời gian online, thiết bị sử dụng hay vị trí địa lý của từng độc giả, AI sẽ tự động sắp xếp giao diện trang chủ và đề xuất các tác phẩm phù hợp nhất với sở thích của từng cá nhân, tăng tỷ lệ giữ chân độc giả online. Ngoài ra, AI thúc đẩy xu hướng báo chí đa nền tảng nhờ khả năng chuyển đổi định dạng nội dung linh hoạt, ví dụ một bài báo chí có chữ (text) có thể được chuyển đổi thành một bản tin phát thanh (podcast) nhờ công nghệ chuyển đổi văn bản thành giọng nói tự nhiên, truyền cảm theo vùng miền; hay từ một video thời sự, AI có thể tự xử lý linh hoạt để phân phối trên các nền tảng mạng xã hội như TikTok, Facebook Reels hay YouTube.... Do đó, ứng dụng AI có thể giúp việc quản trị tòa soạn hội tụ trở nên tinh gọn, tối ưu hóa được nguồn lực và giảm chi phí sản xuất, đa dạng hóa cách thức thể hiện của các tác phẩm báo chí.
AI và báo chí sáng tạo
Báo chí sáng tạo không chỉ dừng lại ở việc đưa tin đúng, nhanh, cập thời mà đòi hỏi sự kết hợp đột phá giữa nội dung và hình thức thể hiện trực quan, sinh động nhằm mang lại trải nghiệm nhập vai đầy cảm xúc cho công chúng, cụ thể là biến từ đồ họa dữ liệu đến báo chí sáng tạo theo thuật toán để tạo ra tác phẩm báo chí dữ liệu, báo chí thị giác phù hợp với các nhóm công chúng khác nhau...Ví dụ từ The New York Times (Mỹ) đã sử dụng AI và thị giác máy tính kết hợp với ảnh vệ tinh để thực hiện các bài phóng sự điều tra thiệt hại do chiến tranh gây ra, tạo tiếng vang trong làng báo toàn cầu. Trong các bài phân tích về thiệt hại do chiến tranh hoặc các vụ thảm họa thiên tai, hệ thống AI của The New York Times tự động quét và so sánh hàng trăm, hàng ngàn bức ảnh vệ tinh chụp trước và sau sự kiện, để người đọc có thể tự khám phá mức độ tàn phá của chiến tranh hay thảm họa thiên tai vừa xảy ra.
Tại Việt Nam, dù nguồn lực công nghệ và tài chính còn nhiều hạn chế, song một số cơ quan báo chí đã có những bước đi đột phá, sử dụng AI một cách sáng tạo để đổi mới hình thức thể hiện và tiếp cận công chúng đa dạng như việc ứng dụng AI để phân tích hành vi độc giả nhằm tối ưu hóa việc phân phối nội dung cá nhân hóa, đồng thời thử nghiệm sử dụng các công cụ AI để trợ giúp biên tập viên xử lý các bộ dữ liệu lớn thành các biểu đồ tương tác trực quan các tác phẩm phân tích chuyên sâu.
Đài Tiếng nói Việt Nam tổ chức lớp tập huấn “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI trong hoạt động báo chí” cho lãnh đạo, phóng viên, biên tập viên

Một số vấn đề khi sử dụng AI cho báo chí
Sự phát triển mạnh mẽ của AI mang lại những cơ hội chưa từng có, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với sự phát triển của báo chí hiện đại, có thể rút ra một số vấn đề sau:
Thứ nhất, về vấn đề về kiểm soát con người. Chúng ta luôn phải xác định AI chỉ là trợ thủ đắc lực, con người mới là kiến trúc sư - sáng tạo ra các giá trị sáng tạo. Một điều khác cốt lõi tâm là quyền xuất bản phải là nhà báo - người có đủ sự nhạy cảm chính trị, sự thấu cảm, để có tầm nhìn nhân văn và hiểu biết sâu sắc về bối cảnh xã hội cũng như sự vận động không ngừng của xã hội hiện đại. Chúng ta không thể giao phó cho AI khi mà những phẩm chất mà trí tuệ nhân tạo không bao giờ có được.
Thứ hai, về đạo đức nghề nghiệp và vấn đề minh bạch hóa thông tin. Khi tạo soạn sử dụng AI trong biên tập, sản xuất tác phẩm báo chí rất cần sự minh bạch hóa thông tin, kể cả quy trình sản xuất, ví dụ có thể gắn nhãn "Hình ảnh được hỗ trợ bởi AI", hoặc "Bản tin được thực hiện bằng công nghệ AI". Sự minh bạch thông tin này làm tăng giá trị của tác phẩm.
Thứ ba, về vấn đề về bảo vệ và bảo mật dữ liệu cho tòa soạn. Trong quy trình biên tập, chúng ta đưa các tài liệu điều tra chưa xuất bản, các biên bản phỏng vấn độc quyền hoặc dữ liệu nội bộ của tòa soạn lên các công cụ AI trực tuyến (như ChatGPT, Claude, Grok...), các cơ quan báo chí thường đối mặt với nguy cơ rò rỉ thông tin nghiêm trọng, thậm chí nhiều nhiều dữ liệu có thể bị hệ thống AI lưu trữ và sử dụng để huấn luyện cho các phiên bản tiếp theo, biến thông tin độc quyền của cơ quan báo chí thành tài sản chung của Internet. Do đó, các cơ quan báo chí cần xây dựng các bộ quy tắc ứng xử nội bộ về AI một cách chi tiết và rõ ràng, nghiêm ngặt nhất để bảo vệ quyền lợi nhà báo. Ngoài ra, về mặt bản quyền, việc sử dụng hình ảnh hay văn bản do AI tạo ra cũng đang nằm trong vùng xám pháp lý trên toàn cầu.
Tuy nhiên, công nghệ rốt cuộc vẫn là công cụ để phục vụ con người và xã hội. Do đó, sức mạnh chính của báo chí sáng tạo không nằm ở thuật toán, mà nằm ở quan điểm, triết lý sống cũng như lý tưởng phụng sự xã hội, phục vụ nhân dân với cái tâm trong sáng và ngòi bút sắc bén của người làm báo. Trong bối cảnh hiện nay, khi mà thế giới đang bị bão hòa bởi thông tin thật giả lẫn lộn, những giá trị nhân văn độc bản, đề cao giá trị cốt lõi và sự thấu cảm sâu sắc giữa người với người và đạo đức nghề nghiệp nghiêm cẩn mới chính là bộ máy siêu việt giúp báo chí truyền thống, chuyên nghiệp giữ vững vị thế độc tôn của mình trong lòng công chúng. Do đó, khi sử dụng AI trong sáng tạo báo chí sáng tạo, người làm báo cần phải kết hợp hài hòa giữa "Trí tuệ nhân tạo" và "Trí tuệ nhân văn". Đây sẽ là chìa khóa vàng đưa các tác phẩm báo chí mới bước ra thị trường, xây dựng một tương lai bền vững cho báo chí sáng tạo trong kỷ nguyên số.