AI ngày càng gần và có thể vượt trí tuệ con người, người viết báo, làm báo sẽ thất nghiệp? Internet với đường truyền gần như tức thời, liệu sắp tới nhân loại có còn cần báo giấy?...

Trên thế giới, tờ báo tiếng Đức Relation aller Fürnemmen und gedenckwürdigen Historien, xuất bản năm 1605 được coi là tờ báo giấy đầu tiên. Ở Việt Nam, tờ Gia Định báo phát hành ngày 15/4/1865 được công nhận là tờ báo giấy đầu tiên. Tính ra, đến năm 2026, lịch sử báo giấy trên thế giới đã có 421 năm, ở Việt Nam đã có 161 năm.

Báo điện tử đầu tiên được biết đến là tờ Chicago Tribune, ra đời cách nay 34 năm ở Mỹ (tháng 5/1992) và báo mạng đầu tiên ở Việt Nam là tạp chí Quê hương của Ủy ban Về người Việt Nam ở nước ngoài, ra ngày 6/2/1997, rồi những năm sau có VnExpress, Vietnamnet, Tuổi trẻ Online, Lao động Online, Nhân Dân Điện tử,... xuất hiện, đã lần lượt “đè bẹp” báo giấy! Có nhiều ý kiến giống nhau về nguyên nhân báo giấy (nhật báo, tuần báo, nguyệt san, tạp chí, tập san) ngày càng mất độc giả.

Thứ nhất, báo giấy thông tin chậm nên mất tính thời sự, khả năng tương tác hai chiều giữa người đọc và người viết (hoặc với tòa soạn) cũng chậm. Nguyên nhân của nguyên nhân này là từ khi loài người phát minh ra Internet (dân gian gọi là mạng) trong những thập niên 1960, 1970, rồi dần dần được thương mại hóa, nhiều cơ quan truyền thông đã sử dụng website để truyền tải thông tin nên thông tin cập nhật gần như trong thời gian thực. Báo mạng cũng theo đó mà ra đời.

Thứ hai, phần lớn người trẻ và công chức, viên chức ngày nay hầu như không đọc báo giấy mà chỉ lướt mạng xem tin tức, truy cập trang chủ các cổng thông tin và sử dụng công cụ tìm kiếm, tương tác. Theo một điều tra, ba hoạt động trực tuyến phổ biến nhất này lần lượt chiếm 97%, 96% và 96% số người vào mạng. Đó là chưa kể các đài truyền hình, đài phát thanh phát sóng 24/7 với tin tức, bình luận cập nhật, trong đó có truyền hình, phát thanh thực tế.

Thứ ba, người mua báo giấy phần đông là người cao tuổi, tiểu thương, người chạy xe ôm, xích lô. Hiện nay, người hành nghề với phương tiện thô sơ đã chuyển sang “xe công nghệ”, tiểu thương thì “gọn nhẹ nhất” là cái smartphone tha hồ lướt web và “tám”. Thứ tư, chủ sạp báo phải “ôm sô”, tức lấy báo giấy ở đại lý hay trực tiếp các tòa soạn mà không bán được thì phải “chuyển nhượng” cho “ve chai”.

Nhưng trên thực tế và theo nhận định của không ít người, trước mắt, báo giấy vẫn tồn tại, nhất là các nước đang phát triển như Việt Nam. Trước hết là từ trăm năm trước đã hình thành “văn hóa đọc báo”, đầu tiên ở trong Nam bởi là “đất nhựt trình” rồi đến ngoài Bắc, ngoài Trung - nơi được ví là “đất tiểu thuyết”, “đất thi ca”. Mua báo, đọc báo buổi sáng là thói quen khó bỏ của nhiều người, không chỉ người cao tuổi, nhất là ở các thành phố. Đọc báo rồi trao đổi, bình luận những tin tức nóng, những bài viết chuyên sâu trong và ngoài nước về một vấn đề nào đó cùng bạn tâm giao bên tách cà phê, bên ấm trà là niềm vui, niềm hạnh phúc của nhiều người.

Theo Hiệp hội Báo chí và Các nhà xuất bản tin tức Thế giới (WAN-IFRA), khoảng 40% người lớn tuổi trên thế giới hằng ngày vẫn đọc báo giấy. Ở Việt Nam có một loại báo giấy gọi là “báo Tết”, mà thế giới không nước nào có. Nhà báo có sáng kiến đầu tiên làm báo Tết là Phạm Quỳnh - chủ nhiệm Nam Phong Tạp chí, vào năm 1918. Từ đó cứ giữa tháng chạp hằng năm, bất cứ sạp báo nào cũng rực rỡ báo Tết. Báo Tết giàu chất văn hóa, là một sản phẩm không thể thiếu đối với rất nhiều gia đình trong dịp Tết Nguyên đán, nên nó không thể mất!

Chỉ tính từ ngày 21/6/1925, khi Nguyễn Ái Quốc xuất bản tờ Thanh Niên - tờ báo đặt nền móng cho báo chí cách mạng Việt Nam, 101 năm qua, báo chí thế giới và Việt Nam đã có rất nhiều thay đổi, đặc biệt là thay đổi hình thức xuất bản, từ báo giấy khổ nhỏ, khổ lớn in một màu, hai màu, nhiều màu sang báo điện tử, và gần đây có những tờ báo giấy được làm ra hoàn toàn bởi trí tuệ nhân tạo (AI) hoặc một phần bởi AI.

Vậy rồi đây, khi ngày càng có nhiều tòa soạn báo sử dụng AI để tổng hợp tin, viết bài, đặt tiêu đề, chọn trích dẫn, lên maquette, chuyển file đến nhà in thì nhà báo, người làm báo có thất nghiệp? Dịch vụ ChatGPT ra mắt ngày 30/11/2022 bởi OpenAI, sau đó không lâu, vào ngày 20/1/2025, DeepSeek xuất hiện, nhanh chóng gây ấn tượng với những người đam mê AI, thu hút sự chú ý của ngành công nghệ các nước.

Hiện nay đã có đến 25 công cụ AI tốt nhất không chỉ đơn thuần là một phần mềm máy tính có tính logic mà còn chứa đựng trí tuệ của con người. AI biết suy nghĩ, lập luận để giải quyết các vấn đề con người đặt ra, dần dần giao tiếp thuần thục (qua học máy) với người đối diện. Chính vì những tính năng vượt trội ấy mà AI có lợi ích vô cùng lớn trong mọi lĩnh vực đời sống, trong sản xuất, kinh doanh. Nhờ quá trình học máy và tạo ra robot trong công nghiệp và đời sống, AI đang và sẽ hạn chế sử dụng sức lao động của con người. AI còn giúp xóa bỏ khoảng cách ngôn ngữ, còn giúp con người kiến thức không giới hạn, Đặc biệt hơn nữa, AI sẽ đánh giá và thích ứng cũng như học hỏi con người mà nó phục vụ, từ đó có phản ứng phù hợp nhất, tức cá nhân hóa đối tượng. Giờ đây, nếu được đặt lệnh, AI sẵn sàng trả lời bất cứ câu hỏi nào của con người, sẵn sàng viết báo, viết văn, làm thơ...

Hiện nay, nhiều tòa soạn báo giấy và báo điện tử trên thế giới và ở Việt Nam đã cho phép phóng viên ứng dụng AI sản xuất tin, bài, gồm tổng hợp thông tin, lập trình, viết nội dung, biên tập.

Như vậy AI có thể thực hiện được một số công việc của nhà báo, nhưng chắc chắn chưa thể thay thế hoàn toàn nhà báo vì trước hết những thứ quan trọng nhất mà AI không có được là cảm xúc, sáng tạo, trải nghiệm cá nhân, khả năng tương tác với cộng đồng nên không thể hiểu sâu sắc các vấn đề xã hội, sự kiện, hay mối quan hệ giữa con người với con người; không thể phán đoán, đánh giá do “được học” và làm theo những gì đã lập trình; không thể đưa ra những ý tưởng mới, những góc nhìn độc đáo, hay những câu hỏi sâu sắc.

Nhà báo cần kỹ năng, kinh nghiệm, tư duy và phải có cuộc sống thực mới viết được những bài báo hay, có tính biểu đạt cao. Hiện nay, đã có những tòa soạn báo và tạp chí ứng dụng AI sản xuất 40% lượng thông tin, từ đó giảm 50% chi phí vận hành, tăng 35% lượng tương tác với độc giả, nhưng nếu lạm dụng AI sẽ có nguy cơ thông tin sai lệch hoặc không phù hợp. Theo một phân tích của các chuyên gia của Viện Nghiên cứu báo chí Reuters, Anh, mặc dù các thuật toán AI vượt trội trong việc xử lý lượng lớn dữ liệu, nhưng chúng thường thiếu sự hiểu biết cần thiết để diễn giải bối cảnh xã hội, chính trị và văn hóa phức tạp.

Tóm lại, nếu nhà báo chỉ đơn thuần thuật lại sự kiện, sự việc thì sẽ bị AI thay thế. AI có thể hỗ trợ, nhưng nhà báo mới là người chịu trách nhiệm cuối cùng về thông tin.