AI đang đi vào tòa soạn nhanh hơn nhiều người hình dung. Từ kinh nghiệm làm báo và trực tiếp tham gia xây dựng, thí điểm một CMS tích hợp AI, tôi ngày càng thấy vấn đề không còn là có nên dùng AI hay không. Quan trọng hơn là biết đặt nó ở đâu trong quy trình làm báo, giao cho nó việc gì và biết việc gì thì không.
Trong một bản thảo, đôi khi thứ khiến người trực duyệt dừng lại không phải một đoạn văn dài hay một câu viết chưa hay. Có khi chỉ là một cái tên. Một con số. Một chức danh. Một câu đặt trong ngoặc kép. Nguồn của một thông tin. Những thứ nhìn qua tưởng rất nhỏ ấy, nếu sai, câu chuyện lập tức khác đi.
Có lẽ vì công việc hàng ngày như vậy nên khi tham gia xây dựng hệ thống quản trị tòa soạn mới cho Báo Sài Gòn Giải Phóng, tôi nhìn AI hơi khác. Tôi không quan tâm trước tiên nó có thể viết một bài báo hay đến mức nào. Tôi quan tâm nhiều hơn đến việc nó có thể giúp người làm báo phát hiện những chỗ đáng phải dừng lại hay không.
SGGP NEWSROOM CORE (CMS mới của Sài Gòn Giải Phóng) hiện đã được đưa vào thí điểm và vẫn đang tiếp tục xây dựng, nâng cấp, mở rộng. AI được tính đến ngay từ đầu như một phần của hệ thống, nhưng không phải phần đứng trên hệ thống. Nó nằm trong quy trình nghiệp vụ, chịu những giới hạn của quy trình đó và không được lấy mất quyền quyết định của con người.
Quá trình vừa xây vừa thí điểm khiến tôi nhận ra một điều: muốn ứng dụng AI tốt, trước hết phải hiểu thật rõ công việc của mình.
Công việc đang vướng ở đâu?
Khi bắt đầu làm CMS mới, câu hỏi của tôi không phải “AI làm được gì?”, càng không phải chọn ChatGPT, Gemini hay Claude... Tôi nghĩ đến một câu hỏi rất cũ của người làm quản lý: công việc đang vướng ở đâu?
Một bài báo từ lúc phóng viên gửi về đến khi xuất bản phải qua nhiều khâu. Mỗi lần chuyển là một lần có thể chậm, có thể bỏ sót, có thể khó lần lại ai đã sửa gì. Với tòa soạn hội tụ, câu chuyện còn phức tạp hơn: một đề tài có thể phát triển thành bài báo điện tử, bài báo in, ảnh, video, đồ họa, nội dung mạng xã hội; mỗi sản phẩm có yêu cầu và thời điểm xuất bản khác nhau.
Bởi vậy, hệ thống chúng tôi xây không chỉ xoay quanh một “bài viết”, mà lấy câu chuyện, đề tài tòa soạn đang theo đuổi làm trục. Chung quanh đó là các sản phẩm, tài liệu, nguồn tin, nhân vật, hình ảnh, dữ liệu và lịch sử xử lý. Khi mọi thứ có quan hệ với nhau, AI mới có đủ ngữ cảnh để hỗ trợ đúng việc.
Qua thực tế thí điểm, tôi thấy AI rất hữu ích ở những việc cụ thể: soát lỗi, phát hiện tên riêng hay số liệu không thống nhất; hỗ trợ phóng viên tác nghiệp hiện trường, gỡ băng, tóm tắt cuộc họp, tách những nội dung và đầu việc cần theo dõi; tìm kiếm trong kho tài liệu để người làm báo tiếp cận nhanh hơn thông tin liên quan... Những việc ấy không thay nhà báo làm báo, nhưng lấy bớt khỏi chúng ta khá nhiều công việc lặp lại.
Và chính khi đưa AI vào những việc cụ thể như vậy, một vấn đề khác xuất hiện: phải thiết kế giới hạn cho nó.
Trong hệ thống đang thí điểm, có một nguyên tắc được đặt ra ngay từ đầu: AI gợi ý, người quyết định.
Hệ thống có thể nhận diện dữ liệu, nội dung có dấu hiệu nhạy cảm để cảnh báo theo yêu cầu nghiệp vụ và tuân thủ, nhưng người trực duyệt mới là người quyết định xử lý thế nào. AI có thể đề nghị sửa, nhưng người biên tập phải nhìn thấy nó sửa cái gì để chấp nhận hay từ chối. Những can thiệp quan trọng cũng phải để lại dấu vết: ai làm, lúc nào, nội dung đã thay đổi ra sao.
Tên người, số liệu, trích dẫn trực tiếp, nguồn tin phải được bảo vệ. AI không thể vì muốn câu văn trôi chảy hơn mà âm thầm sửa một con số hay “viết hay hơn” lời phát biểu của nhân vật.
Nghe có vẻ là yêu cầu kỹ thuật. Nhưng thực ra không phải. Đó là đưa nguyên tắc nghề báo vào thiết kế công nghệ.
Càng dùng nhiều, càng phải biết nghi ngờ
Sử dụng AI khá thường xuyên và thấy rõ giá trị của nó, tôi không nghĩ thái độ đúng là quá cảnh giác đến mức tẩy chay. Nhưng cũng chính vì dùng nhiều, tôi càng không có thói quen hỏi AI một việc rồi mặc nhiên coi câu trả lời là đúng.
Một nghiên cứu của Liên minh Phát thanh - Truyền hình châu Âu phối hợp với BBC trên hơn 3.000 câu trả lời về tin tức của các trợ lý AI phổ biến cho thấy 45% câu trả lời có ít nhất một vấn đề đáng kể. Với nghề báo, như vậy là đủ để phải thận trọng.
Nhưng tôi nghĩ kết luận không nên là: AI có thể sai, vậy đừng dùng AI.
Một trợ lý làm việc rất nhanh nhưng đôi khi nhầm thì cách hợp lý không phải là đuổi người trợ lý ấy đi. Quan trọng là biết giao việc gì, việc gì phải kiểm tra và việc gì mình phải tự quyết định.
AI cũng vậy.
Tôi đặc biệt quan tâm đến chuyện kiểm chứng. Nếu có một thông tin cần xác minh, tôi không muốn cách làm là hỏi AI: “Điều này có đúng không?”, rồi lấy chính câu trả lời của AI làm căn cứ.
AI phải giúp người làm báo đi tới bằng chứng, chứ không được tự biến mình thành bằng chứng.
AI có thể giúp tìm tài liệu, đưa những nguồn liên quan ra trước mắt người làm báo, chỉ ra đâu là thông tin cần kiểm tra thêm. Nếu phóng viên đang xử lý một vấn đề pháp lý, hệ thống có thể hỗ trợ tìm trong kho tài liệu những quy định liên quan và đưa ra văn bản, điều khoản để kiểm tra. Nhưng đọc tài liệu, đánh giá độ tin cậy của nguồn và quyết định thông tin đã đủ cơ sở để sử dụng hay chưa vẫn là việc của nhà báo.
Điều tôi thấy thú vị hơn nữa là kho tư liệu của chính tòa soạn.
Một tờ báo lâu năm có một tài sản mà các công cụ AI bên ngoài không tự nhiên có được: tri thức tích lũy từ chính hoạt động báo chí của mình. Hàng chục năm tin, bài, ảnh, hồ sơ, dữ liệu, những nhân vật và vấn đề tờ báo từng theo dõi, nếu được tổ chức tốt, không còn chỉ là một kho để tìm bài cũ.
AI có thể giúp người làm báo khai thác lại tài sản ấy: một vấn đề đã diễn biến ra sao, những ai từng liên quan, dữ kiện nào đã xuất hiện, tòa soạn từng tiếp cận câu chuyện đó thế nào.
Đó là lúc công nghệ giúp chúng ta sử dụng tốt hơn chính vốn nghề nghiệp đã tích lũy.
Con người phải chịu trách nhiệm nhiều hơn
Vài năm tới, AI có lẽ sẽ không chỉ ngồi chờ chúng ta đặt câu hỏi. Nó có thể chủ động theo dõi một chủ đề, phát hiện tài liệu mới, cảnh báo phóng viên khi có thay đổi đáng chú ý; sau cuộc họp thì hỗ trợ gỡ băng, tóm tắt, tách đầu việc; khi bài hoàn thành lại rà những điểm cần kiểm tra.
Một phần của ngày làm báo năm 2030, thật ra, đang xuất hiện từ hôm nay.
Nhưng tôi không hình dung tương lai ấy là một tòa soạn ít người hơn vì AI đã làm thay mọi việc. Nếu máy làm tốt được những công việc lặp lại, người làm báo phải dành phần thời gian đó cho những việc khó hơn: đi hiện trường, gặp con người thật, hỏi thêm một câu khi câu trả lời chưa thỏa đáng, kiểm tra lại một chi tiết dù mọi thứ có vẻ hợp lý.
Bởi có những câu hỏi tôi chưa thấy lý do gì để giao cho AI: Thông tin này có đáng đăng không? Nguồn tin này có đủ tin cậy không? Một chi tiết đúng nhưng công bố lúc này có gây tổn thương không cần thiết cho một con người không? Một sự thật đặt sai bối cảnh có khiến bạn đọc hiểu sai không?
Và câu hỏi rất cũ của nghề báo: Ai chịu trách nhiệm về những gì tờ báo đã đăng?
AI không thể đứng tên nhận trách nhiệm thay chúng ta. Vì vậy, bản lĩnh của người làm báo trước AI không phải là chứng minh mình viết nhanh hơn máy, càng không phải nhất quyết đứng ngoài để bảo vệ nghề nghiệp. Bản lĩnh ấy trước hết là biết mình không được giao cho máy điều gì.
Còn năng lực mới cần có là hiểu AI đủ để giao đúng việc, kiểm tra được kết quả, biết nghi ngờ khi cần — và dành phần thời gian công nghệ tiết kiệm được cho những việc vẫn làm nên giá trị của nghề: đi, gặp, hỏi, quan sát, kiểm chứng, suy nghĩ và chịu trách nhiệm.
AI làm được càng nhiều việc, trách nhiệm của con người càng phải rõ hơn.
Với tôi, biết đặt AI đúng chỗ, cuối cùng, cũng là để người làm báo đứng đúng chỗ của mình.