Trí tuệ nhân tạo (AI) đang định hình lại phương thức tác nghiệp, xuất hiện ở nhiều khâu trong quy trình xuất bản của các tòa soạn. Tuy nhiên, đằng sau những tiện ích không thể phủ nhận là những câu chuyện “dở khóc dở cười”.
Tiện ích và giới hạn của thuật toán
Bản thân tôi từng thờ ơ với AI, cho đến khi tham gia khóa học “Nhà báo 4.0: Làm chủ nội dung trong kỷ nguyên AI”. Đây là chương trình do Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí (Hội Nhà báo Việt Nam) phối hợp cùng Tổ chức giáo dục phi lợi nhuận STEAM for Vietnam và ZTO LABS tổ chức, với sự tham gia của hàng trăm nhà báo bên toàn quốc.
Những kiến thức từ khóa học là một bước ngoặt, giúp tôi tự tin hơn trong việc ứng dụng AI trong công việc. Hằng ngày, tôi ứng dụng AI để rà băng, chỉnh sửa ảnh, hỗ trợ biên tập, gợi ý tiêu đề bài báo, lập đề cương, phát triển nội dung, xử lý thông tin văn bản...
AI đang xuất hiện trong các tòa soạn và hỗ trợ nhà báo rất nhiều. Thế nhưng, tác nghiệp báo chí không phải là một công việc có thể phó mặc hoàn toàn cho máy móc. Khi cường độ công việc tăng cao, sự ỷ lại bắt đầu nhen nhóm cũng là lúc những mặt trái của AI lộ diện. Máy móc không có tư duy phản biện, và thuật toán thì không biết đến nguyên tắc tối thượng của báo chí là sự thật khách quan.
Một bài học của tôi đến từ lần xử lý hình ảnh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT quốc gia 2026. Bức ảnh hiện trường chụp các thí sinh bước ra từ điểm thi mà tôi nhận được bị thiếu sáng và khá mờ do điều kiện tác nghiệp vội vàng. Để đảm bảo chất lượng hiển thị trên mặt báo, tôi dùng AI để tăng độ sắc nét (upscale). Chỉ sau vài giây, AI trả về một bức ảnh hoàn hảo: ánh sáng hài hòa, gương mặt các em học sinh rạng rỡ, rõ nét đến từng chi tiết.
Tôi dự định chuyển ảnh để họa sĩ dàn trang. Thế nhưng, với thói quen nghề nghiệp của một người làm tòa soạn, tôi rà soát lại toàn bộ bức ảnh một lần cuối. Khi phóng to hậu cảnh, tôi giật mình phát hiện một sai lệch nghiêm trọng. Dòng khẩu hiệu tiếng Việt treo trên cổng trường đã bị AI tự ý “sáng tác” lại. Trong quá trình tái tạo điểm ảnh, thuật toán đã bóp méo các con chữ, biến một câu khẩu hiệu mang tính giáo dục thành một chuỗi ký tự sai lệch hoàn toàn về ngữ nghĩa. Chi tiết ấy dù rất nhỏ, nhưng nếu lọt qua khâu kiểm duyệt, không chỉ làm sai lệch bối cảnh mà còn phát tán một khẩu hiệu không đúng sự thật đến bạn đọc.

Sự “nhiệt tình thái quá” của AI không chỉ dừng lại ở hình ảnh mà còn thể hiện rõ trong bài viết qua hiện tượng “ảo giác AI”. Có lần, tôi thử dùng AI tóm tắt trích dẫn của một chuyên gia về quy hoạch đô thị. Chỉ sau vài giây, AI đã tóm gọn phần trả lời gần 1.200 chữ xuống còn 300 chữ, với câu chữ vô cùng trôi chảy, lập luận chặt chẽ. Tính hợp lý của văn bản suýt chút nữa đã đánh lừa được tôi. Nhưng khi thực hiện thao tác kiểm chứng chéo, tôi mới phát hiện AI đã tự “bịa” thêm nhiều thông tin và số liệu hoàn toàn khác với nội dung trả lời của vị chuyên gia. Ngoài ra, với những bài viết ghi địa giới hành chính theo chính quyền 2 cấp, AI còn tự ý sửa lại tên đơn vị hành chính như thời điểm trước sáp nhập và khu vực thành phố chỉ ghi cấp xã và cấp tỉnh mà không ghi huyện là “sai sót nghiêm trọng”...
Trách nhiệm của người làm báo
Từ trải nghiệm cá nhân, tôi thấy rằng trong bối cảnh truyền thông số, nhà báo rất cần AI và buộc phải biết sử dụng thành thạo AI. Từ chối công nghệ đồng nghĩa với việc tự đào thải mình khỏi dòng chảy thông tin đang vận động với tốc độ tính bằng giây. AI là đòn bẩy giúp các tòa soạn tối ưu hóa nguồn lực và đa dạng hóa hình thức thể hiện.
Tuy nhiên, dù trí tuệ nhân tạo có ưu việt đến đâu, chúng vẫn chỉ là những thuật toán được lập trình sẵn. Chúng không có bộ lọc đạo đức, không có sự nhạy cảm chính trị, không thấu hiểu văn hóa và chắc chắn không có cái tâm của người cầm bút.
Chính vì vậy, nhà báo phải luôn là người gác cổng cuối cùng. Đừng bao giờ phó mặc tác phẩm của mình cho máy móc. Mọi số liệu AI cung cấp đều phải được đối chiếu; mọi hình ảnh AI can thiệp đều phải được soi xét; mọi câu chữ AI gợi ý đều phải được thẩm định bằng lăng kính nghiệp vụ và đạo đức.
Giữa bối cảnh bùng nổ thông tin, khi ranh giới thật - giả có thể bị làm mờ chỉ bằng vài dòng lệnh, độc giả tìm đến báo chí không đơn thuần vì tốc độ, mà cốt lõi là niềm tin. “Siêu trợ lý” dù có tạo ra một bài viết trong chớp mắt với câu chữ hoàn chỉnh, nhưng đó chắc chắn không phải là một bài báo đúng nghĩa. Vì thế, nhà báo phải là người bám sát chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước; là người xuất hiện, ghi nhận sự kiện; là người bám sát nhịp đập của đời sống để tạo ra những sản phẩm báo chí chất lượng. Kỷ nguyên số dẫu có tạo ra những mô hình AI tối ưu hoá, nhưng hãy chỉ xem đó là những “trợ lý” cho nhà báo. Sự nhạy cảm chính trị, tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp… của người làm báo là thứ mà không một thuật toán nào có thể sao chép, không một mô hình AI nào có thể trang bị.